Azbest jest znany od tysięcy lat. W dwudziestym wieku jego zastosowanie stało się powszechne z powodu użycia w różnych wyrobach. Co dziś należy o nim wiedzieć?
Tekst Waldemar Klucha
Istotnymi zaletami azbestu była odporność na działanie substancji żrących oraz wodę morską, jak również elastyczność, dobre właściwości mechaniczne oraz wytrzymałość na rozciąganie i zgniatanie. Ponadto włókna azbestu są trwałe oraz odporne na wysoką i niską temperaturę. Mimo zakazu produkcji wyrobów azbestowych i ich wykorzystywania, pyły azbestu nadal stanowią zagrożenie dla zdrowia osób na nie narażonych.
Azbest jest nazwą handlową sześciu włóknistych minerałów naturalnie występujących w przyrodzie, różniących się budową i strukturą chemiczną. Azbestem nazywamy włókniste krzemiany, do których należą:
- azbest chryzotylowy,
- azbest krokidolitowy,
- azbest amozytowy,
- azbest antofilitowy,
- azbest tremolitowy,
- azbest aktynolitowy.
Największa ilość azbestu (ponad 80%), głównie chryzotylu, była wykorzystywana do produkcji azbestowo-cementowych wyrobów budowlanych (potocznie zwanych eternitem). Wyroby zawierające azbest zostały zaklasyfikowane do dwóch klas.
Klasa I. Obejmuje wyroby „miękkie”, zawierające powyżej 20% azbestu o gęstości objętościowej mniejszej od 1000 kg/m3 i stwarzające duże narażenie na pył azbestu. Do tej grupy należały wyroby izolacyjne i włókiennicze (koce gaśnicze, tektury, szczeliwa, masy natryskowe, izolacje cieplne).
Klasa II. To wyroby „twarde”, zawierające poniżej 20% azbestu o gęstości objętościowej równej lub większej niż 1000 kg/m3 i wskutek utwardzenia cementem stwarzające mniejsze narażenie na pył azbestu. Do tej grupy należą płyty azbestowo-cementowe faliste i karo, płyty elewacyjne płaskie, osłony szybów windowych, wentylacyjnych i instalacyjnych, a także rury wodociągowe i kanalizacyjne, przewody kominowe i zsypy. Głównym zagrożeniem jest ich mechaniczna obróbka – cięcie, wiercenie, kruszenie, łamanie.
Narażenie na pył azbestu
Obecny w środowisku azbest wbudowany w różne materiały, ulegające degradacji wraz z upływającym czasem, stanowi źródło emisji włókien azbestu do środowiska. Także niewłaściwe wykonywanie prac usuwania lub zabezpieczania wyrobów zawierających azbest wiąże się z możliwością uwolnienia włókien azbestowych, co prowadzi do wdychania wraz z powietrzem tak uwolnionych włókien. Główne zagrożenia stanowią włókna respirabilne niewidoczne dla oka o średnicy < 3 μm i długości > 5μm, które wykazują działanie chorobotwórcze. Mogą one odkładać się w płucach i wywoływać choroby, które ujawniają się po wielu latach. Pył azbestu ma właściwości pylicotwórcze i rakotwórcze. Jest uważany za jeden z pyłów stwarzających największe zagrożenie dla zdrowia. Pył azbestu na układ oddechowy ma działanie drażniące, zwłókniające i rakotwórcze. Wdychanie włókien azbestowych może doprowadzić do groźnych chorób, wśród których najczęściej występują:
- pylica azbestowa,
- rak płuc,
- międzybłoniak, czyli rodzaj raka opłucnej lub też otrzewnej (nowotwory o wysokiej złośliwości).
Kontrola stanu wyrobów zawierających azbest
Właściciel, użytkownik wieczysty lub zarządca nieruchomości, a także obiektu, urządzenia budowlanego, instalacji przemysłowej lub innego miejsca zawierającego azbest, powinien przeprowadzać okresowe kontrole stanu tych wyrobów oraz sporządzić ocenę stanu i możliwości bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest. Według tej oceny ustala się stopnie pilności (od I do III), gdzie:
- I stopień pilności oznacza wymaganą bezzwłocznie wymianę takich produktów lub ich zabezpieczenie,
- II stopień pilności oznacza wymaganą w czasie do 1 roku ponowną ocenę,
- III stopień pilności to ponowna ocena w terminie do 5 lat.
Bezpieczne użytkowanie wyrobów z azbestem
Dopuszczalne jest wykonywanie prac związanych z zabezpieczeniem i usuwaniem wyrobów zawierających azbest, a także bezpieczne użytkowanie wyrobów zawierających azbest o gęstości objętościowej równej lub większej niż 1000 kg/m3 po stwierdzeniu braku widocznych uszkodzeń, mogących stwarzać warunki dla emisji pyłu azbestu do środowiska.
W celu bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest należy:
- wyroby niezakwalifikowane do wymiany w ocenie stanu i możliwości bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest zabezpieczyć przez:
- zabudowę (zamknięcie) przestrzeni, w której znajdują się wyroby zawierające azbest, szczelną przegrodą bez naruszenia samego wyrobu lub
- pokrywanie wyrobów lub powierzchni zawierających azbest szczelną powłoką z głęboko penetrujących środków wiążących azbest, mających odpowiednią aprobatę techniczną;
- wyeliminować jakąkolwiek obróbkę mechaniczną przy pracach związanych z zabezpieczeniem.
Usuwanie wyrobów zawierających azbest jest związane między innymi z wyburzaniem budynków lub ich części oraz pracami modernizacyjnymi w obiektach budowlanych (w tym wymianą pokryć dachowych, zmianą elewacji, pracami termomodernizacyjnymi). O przygotowaniach i przebiegu do tego typu prac będzie można przeczytać więcej w kolejnym wydaniu.
Od 1997 r. w Polsce obowiązuje zakaz stosowania wyrobów zawierających azbest. Zgodnie z obowiązującą ustawą z dnia 19 czerwca 1997 roku właściciele nieruchomości mają obowiązek usunąć lub zabezpieczyć wyroby zawierające azbest najpóźniej do końca 2032 roku.
WALDEMAR KLUCHA
Magister inżynier budownictwa lądowego. Nadinspektor pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w Łodzi; od 24 lat zajmuje się kontrolą prac budowlanych pod kątem BHP.
