Pokrycia Z KAMIENIA

Kolejny zeszyt „Wytycznych dekarskich” będzie poświęcony pokryciom łupkowym. Wynika to ze wzrostu popularności tego specyficznego pokrycia, które ma wiele ewidentnych zalet.

Tekst KRZYSZTOF PATOKA

Łupki stosowane na dachach to ka­mienie naturalne o doskonałych cechach do pełnienia roli pokrycia. Ich niepowtarzalny wygląd, który sprawia, że dach ma charakter podnoszący walory architektoniczne budynków.

Łupki są niepalne, nieprzemakalne, wytrzymują ekstremalne temperatury, są wytrzymałe mechanicznie, a ich trwałość wynosi od 100 do 300 lat.

Kamienie nadające się do sto­sowania na dachy i elewacje charakteryzu­ją się bardzo zwartą strukturą równoległych warstw, które można rozdzielać równomier­nie w postaci cienkich płyt. Pochodzą one z gliniastych skał osadowych, a ich warstwy leżą na granicy między skałami osadowy­mi a skałą metamorficzną. Minerały z miki i krzemiany warstwowe są dominującymi i najważniejszymi ich składnikami.

W Europie jest kilka dużych złóż łupko­wych.

Największe są w Hiszpanii, Niem­czech i Francji. Oprócz tego opłacalne wydobywczo złoża występują jeszcze w Irlandii i Norwegii. Z tego powodu w tych krajach – i w ościennych (Belgia, Holandia, Dania, Szwecja, Szwajcaria itd.) – pokrycia łupkowe są bardzo popularne i to od daw­na. Warto jednak zauważyć, że materiał ten ma bardzo zróżnicowane techniki układania uzależnione od kształtu nadawanemu ka­mieniom po ich wydobyciu. Duże znaczenie dla techniki układania mają grubości płyt, ja­kie można uzyskać z danego rodzaju łupka. Ciekawym przykładem jest Norwegia, gdzie takie pokrycia są nadal popularne, ponie­waż używanym tam kamieniem jest bardzo szlachetna, gruba odmiana łupka kwarcyto­wego, układanego dawniej w bardzo specy­ficzny sposób (fot.1).

Fot. 1. Często spotykane w Norwegii pokrycia kamienne z miejscowego łupka. Bardzo oryginalna metoda polegała na starannym doborze wielkości kamieni. Na dole większe są uszczelniane wąskimi paskami, a na górze – na odwrót. FOT.: KRZYSZTOF PATOKA

Im płyty są grubsze, tym ta technika jest bardziej ograniczona. Można to łatwo pokazać na przykładzie po­kryć kamiennych stosowanych od wieków na Bałkanach i w Turcji. Tam do dzisiaj jako pokrycia dachowe stosuje się grube kamie­nie wydobywane w górach, wokół których powstają osiedla i miasta z dachami ka­miennymi. Natomiast we Włoszech kamie­nie na dachach przestały być stosowane, ale w regionach alpejskich można obejrzeć bardzo ciekawe i słynne budynki „trullo” sta­wiane dawniej z kamieni wapiennych i kryte kamieniami układanymi bez zaprawy (jeden na drugim).

Tradycja pokryć kamiennych jest długa, ponieważ ludzie zawsze posługiwali się ma­teriałami łatwymi do pozyskania.

Wiadomo, że na początku osadnictwa i budownictwa, wykorzystywano naturalne materiały do wznoszenia ścian i dachów. Ich pokryciami były dostępne materiały, czyli najczęściej różne rośliny lub ich części: liście, trawy, mchy, słoma i drewno. Jednak wiadomo, że są one mało trwałe i dodatkowo łatwopal­ne. Ten problem towarzyszył ludzkości za­wsze i istnieje również dzisiaj. Palność więk­szości używanych historycznie materiałów pokryciowych była i jest powodem stałego spadku ich stosowania. Niepalność pokryć była kryterium ich wyboru już od dawna, ponieważ pożary zbyt często niszczyły całe miasta i były powodem ogromnych strat. To tłumaczy czemu tam, gdzie było to możliwe, na dachach układano kamienie, a później dachówki.

Warto przy tej okazji zaznaczyć, że pod­stawowe wzory dachówek powstały na wzór pokryć kamiennych. Karpiówki są odzwierciedleniem pokryć wykonanych z płaskich płytek, a esówki (holenderki) po­chodzą od dachówek wykuwanych w staro­żytnej Grecji z marmuru (fot. 2 i rys.1).

Fot. 2. Zachowane dachówki marmurowe, pokazywane w ateńskim muzeum pod Olimpem. Na wierzchu leżą wykute w kamieniu nakładki, które później w wersji ceramicznej stały się mnichami. FOT.: KRZYSZTOF PATOKA

Póź­niej wzór marmurowych dachówek greckich został zastosowany przez Rzymian przy produkcji dachówek ceramicznych. Z tych wzorów powstały pokrycia typu „mnich­-mniszka”, a z nich esówki (rys. 1) itd.

RYS.: KRZYSZTOF PATOKA
SYSTEMY MOCOWANIA POKRYĆ KAMIENNYCH

Współcześnie, poza elitarnym łupkiem sto­sowanym w całej Europie (fot. 3),

Fot. 3. Dach domku letniskowego (Bieszczady) w trakcie krycia go łupkiem w stylu staroniemieckim. FOT.: KRZYSZTOF PATOKA

można obejrzeć dachy kryte kamieniami głównie na Bałkanach: w Chorwacji (fot. 5)

Fot. 5. Kamienie zostały ułożone na stropie betonowym i uszczelnione zaprawą (może klejem?). Widać kamienie pozostałe po wybraniu tych o odpowiednich kształtach. FOT.: KRZYSZTOF PATOKA
Fot. 4. Kamienne dachy w Mostarze.
W dolnym prawym rogu widać dach w trakcie remontu, w trakcie którego jest pokrywany kamieniami układanymi na łatach. FOT. KRZYSZTOF PATOKA

lub Bo­śni i Hercegowinie (fot. 4),

gdzie znajduje się wiele bardzo starych domów krytych kamieniami wapiennymi oraz tych zbudo­wanych współcześnie z tego samego pła­skiego kamienia. Porównując fot. 4 i 5 trzeb zwrócić uwagę na różnice w sposobie ukła­dania tego pokrycia. Na dachach bardziej stromych układa się (i zapewne zawsze tak było) płyty kamienne na łatach mocowanych bezpośrednio do więźby dachowej. Widać to bardzo wyraźnie na fot. 4 z Mostaru (Bośnia i Hercegowina), gdzie na remontowanym da­chu jest właśnie przerwa w pracy. Natomiast na współczesnym dachu z okolic miasta Makarska (fot. 5 – Chorwacja) o niższym nachyleniu kamienie ułożone są na zaprawę na stropie betonowym. Jak widać wszystkie te dachy i nowe, i remontowane mają pokry­cie z kamieni spoinowanych i bielonych.

Przyglądając się starożytnym greckim dachówkom marmurowym i ich sposobowi mocowania, można śmiało postawić wnio­sek, że drewno zawsze było podkładem do mocowania i pokryć kamiennych, i dachó­wek.

Współczesne łupki układa się zarówno na łatach, jak i na poszyciach pełnych z de­sek lub – rzadziej – z innych płyt drewno­pochodnych. Wszystko zależy od wzoru ka­mieni i kształtu oraz konstrukcji dachu. Na prostych dachach krytych łupkiem w posta­ci kamieni o typowych kształtach (najczę­ściej prostokątach) układa się je na łatach i mocuje do nich sztyftami lub specjalnymi wkrętami, często z dodatkowym uchwytem drucianym na spodzie płyty (rys. 2).

Więcej szczegółów dotyczących krycia płytkami łupka będzie można znaleźć w kolejnym zeszycie „Wytycznych dekarskich”.

Napisz komentarz