Dachy StromePokrycie dachowe

Ręcznie robione dachówki historyczne

Żyjemy w czasach nowoczesnych technologii, bardzo szybkiego postępu i rozwoju technicznego, co ma wpływ na wiele procesów życia społecznego i gospodarki. Ogromny postęp i skok technologiczny ludzkości w ostatnich dekadach spowodował także wiele uproszczeń, ułatwień oraz przyśpieszenie realizacji procesów produkcji i wytwarzania dóbr konsumpcyjnych. Jak zatem ma się branża dachowa w segmencie renowacji dachów historycznych?

Tekst TOMASZ NIERUCHALSKI

Niestety, trendy minionej epoki i podejście do zabytków w Polsce spowodowało wielkie zniszczenia historycznych dachów na zabytkach. Miało miejsce ogromne spustoszenie wielu cennych dachówek historycznych, które lądowały na gruzie, bądź w najlepszym razie były sprzedawane na zachód Europy. Dachówki takie chętnie skupowali handlarze ceramiki second hand, świadomi inwestorzy lub po prostu kolekcjonerzy ceramiki historycznej. W miejsca historycznych dachówek, które miały po kilkaset lat, niejednokrotnie były układane współczesne, nowoczesne dachówki produkowane przemysłowo w sposób maszynowy. W niczym nie przypominały one tych historycznych. Gabarytami, grubością czy też kolorystyką kompletnie odbiegały od oryginału i pierwotnych dachówek na zabytku. W ten sposób zniszczono wiele wyjątkowych dachów, wyrzucając bezpowrotnie historyczne dachówki i zastępując je współczesnymi, maszynowo produkowanymi na skalę masową dachówkami ceramicznymi. Obecnie – wskutek wielu jednoczesnych działań ze strony różnych stowarzyszeń, obrońców zabytków, świadomych historii konserwatorów i architektów oraz finalnie poprzez zmianę przepisów prawa przez głównego konserwatora zabytków – sytuacja zmienia się na lepsze. Chodzi o maksymalne zachowanie wyglądu historycznego dachu i takie przeprowadzenie procesu jego renowacji, aby w efekcie końcowym wyglądał jak pierwotny. To dobrze wróży zarówno zabytkom w Polsce, jak i branży konserwatorskiej oraz architektom dbającym o zachowanie historii i architektury dla kolejnych pokoleń.

Etapy realizacji projektu renowacji zabytkowego dachu

Dbając o komfort współpracy z inwestorem podczas realizacji projektu renowacyjnego obowiązuje procedura realizacji poszczególnych kroków, która dyscyplinuje i narzuca określony harmonogram działań poprzedzających produkcję.

  1. Element wzorcowy. Całość procesu zaczyna się od dostarczenia przez zamawiającego wzorca, oryginału dachówki, jaka ma zostać odtworzona i wyprodukowana. W sytuacjach ekstremalnych, gdy nie ma możliwości dostarczenia wzorca producent musi otrzymać co najmniej dokumentację zdjęciową dachówki.
    Na tym etapie konieczne jest również podanie parametrów technicznych dachówki: jej wymiarów zewnętrznych, grubości, kolorystyki oraz docelowej ilości, jaka ma zostać wyprodukowana.
  2. Określenie możliwości technologicznych. Ten punkt dotyczy określenia przez producenta możliwości produkcji, doboru odpowiedniej technologii oraz ustalenia parametrów kosztowych i czasowych na realizację zlecenia według harmonogramu produkcji.
  3. Wycena i oferta. Po przeanalizowaniu przez producenta sposobu odtworzenia dachówki oraz doboru technologii produkcji, a także odpowiednich komponentów do produkcji ceramiki zostają oszacowane koszty produkcji i opracowana oferta cenowa. Poza ceną jednostkową wyprodukowania dachówki są w niej zawarte informacje o terminach realizacji oraz warunkach handlowych.
  4. Akceptacja. Klient składa oficjalne zamówienie na realizację zlecenia. Wiąże się ono w sposób bezpośredni ze wszelkimi formalnościami finansowymi i koniecznością ich realizacji w celu uruchomienia produkcji.
  5. Produkcja prototypu. Bardzo ważnym elementem realizacji procesu renowacyjnego jest przygotowanie przez producenta prototypu odtwarzanej dachówki. Na podstawie dachówki wzorcowej i określeniu jej parametrów technicznych oraz zbadaniu właściwości dachówki w laboratorium producenta jest dobierana technologia produkcji. Jej pierwszym etapem jest stworzenie formy do produkcji dachówki. W zależności od typu dachówki oraz okresu, z jakiego pochodzi jest także dobierany sposób jej stylizacji i wykończenia powierzchni. Wygląd finalny odtworzonej dachówki historycznej w dużej mierze determinuje także jej kolorystyka. Tutaj w zależności od tego, czy dachówka jest w kolorze czerwonym naturalnym, czy też szkliwiona lub angobowana, także jest dobierana odpowiednia technologia barwienia. Dla dachówek kolorowych jest konieczny dobór koloru szkliwa lub angoby w laboratorium. Po określeniu wszystkich składowych technicznych zostaje wytworzony prototyp dachówki.
  6. Akceptacja prototypu. Aby uniknąć jakichkolwiek nieporozumień i niejasnych sytuacji podczas realizacji zleceń renowacyjnych, przed uruchomieniem produkcji dachówek historycznych producent przekazuje wykonane prototypy do akceptacji osób decyzyjnych prowadzących renowację na obiekcie zabytkowym. Tutaj w zależności od obiektu i jego klasy, realizacją projektu zarządza: konserwator zabytków, architekt oraz z poziomu finansowania – inwestor, właściciel obiektu lub wykonawca renowacji. Osoby decyzyjne dokonują oględzin i przymiarki wykonanego prototypu z elementem pierwotnym i akceptują zgodność lub ewentualnie zgłaszają uwagi, sugestie lub poprawki na wykonanym prototypie. W ten sposób zostaje określony i ostatecznie potwierdzony finalny wygląd, kształt i kolor dachówki historycznej, jaka ma zostać wyprodukowana dla konkretnego obiektu zabytkowego.

Renowacja dachu w praktyce

Klasycznym przykładem takiego pozytywnego działania i podejścia do rewitalizacji zabytku jest bez cienia wątpliwości realizacja spektakularnego projektu renowacji historycznego dachu na Domu Solnym,
XVI-wiecznego spichlerza miejskiego w Lubaniu na Dolnym Śląsku. Jako ciekawostkę na wstępie opisu tego projektu warto dodać, że realizacja zadania nie obyła się bez sensacji, ponieważ autentyczne, XVI-wieczne dachówki z zabytku zostały wystawione do sprzedania na jednym z aukcyjnych portali ogłoszeniowych. Sprawa została oprotestowana i nagłośniona przez społeczników i przedstawicieli stowarzyszenia obrony zabytków Region Łużyce, dzięki czemu uratowano część zachowanych dachówek.

XVI-wieczny dach Domu Solnego w Lubaniu. FOT.: Tomasz Nieruchalski Heritage Roof Tiles

XVI-wieczny Dom Solny
Lubań, Dolny Śląsk
Projekt budowlany: Łapacz Winkowski Architekci
Projekt konserwacji i restauracji dachu, prowadzenie prac i nadzór konserwatorski: dr Maria Gąsior, Euklasis Konserwacja Dzieł Sztuki
Przygotowanie prototypów dachówek historycznych i ich rekonstrukcja: Tomasz Nieruchalski, Heritage Roof Tiles
Produkt: dachówka karpiówka historyczna ręcznie formowana Heritage Roof Tiles

Wymogi konserwatorskie i parametry techniczne. Wymagania autorów projektu i nadzór konserwatorski przy realizacji tego zadania zostały postawione bardzo wysoko. Odzyskane częściowo z połaci oryginalne dachówki zostały przekazane do zbadania pod względem technicznym do profesjonalnego laboratorium, producenta ceramiki ręcznie wytwarzanej, który specjalizuje się między innymi w odtwarzaniu dachówek historycznych.
Jak się okazało po zbadaniu pierwotnych dachówek, ich parametry spełniały techniczne jeszcze w dużej mierze były zgodne z obowiązującymi normami europejskimi. Ponad 400-letnie dachówki wciąż spełniały wymagania mrozoodporności, odporności na zginanie i inne zawarte w normach dla tego typu elementów. Dzięki temu, po specjalistycznym oczyszczeniu i bezinwazyjnej impregnacji, dachówki pierwotne mogły wrócić na historyczny dach Domu Solnego. Oczyszczone dachówki historyczne pokazały jednak swoje prawdziwe oblicze. Okazało się bowiem, że oryginały są w różnorodnej kolorystyce – żółto-pomarańczowo-czerwonej. Sytuacja ta skomplikowała proces koniecznego odtworzenia dużej ilości dachówek. Ich wytworzenie wymagało przygotowania specjalnej mieszanki odpowiedniej jakości gliny żółtej i czerwonej do produkcji dachówek oraz dostosowanej technologii produkcji i wypału ceramiki w odpowiedniej temperaturze. Tylko jedna firma podjęła się realizacji tego trudnego i wymagającego zadania, jednak finał tego przedsięwzięcia był poprzedzony wieloma wstępnymi etapami.
Prototypy. Po zrealizowaniu badań oryginalnych XVI-wiecznych dachówek oraz określeniu ich gabarytów i właściwości fizycznych przystąpiono do przygotowania prototypów odtwarzanych dachówek. Na historycznym XVI-wiecznym dachu pierwotnie występowały trzy rodzaje dachówek karpiówek. Były to dachówki o grubości 1,8 cm oraz o wykroju prostym, półkolistym i trójkątnym (rombowym). Poza koniecznością uzyskania zbliżonej kolorystyki, wymogiem projektowym i konserwatorskim było ręczne wykończenie powierzchni dachówek i nadanie im śladów palców, tak zwanego efektu palcowania. Wskutek wykonanych prób i testów udało się wypracować oczekiwany efekt stylistyczny i kolorystyczny. Ostatecznie komisja konserwatorska zaakceptowała i potwierdziła zgodność wykonanych prototypów z oryginalnymi dachówkami historycznymi. Tym samym stały się one podstawą do wyprodukowania zleconej partii dachówek.
Poza wiedzą techniczną, know-how i wieloletnim doświadczeniem w produkcji ceramiki, koniecznym przy realizacji skomplikowanych, wymagających projektów renowacyjnych okazał się także manualny proces produkcji dachówek historycznych i ich tradycyjny wypał w hoffmanowskich, kręgowych piecach węglowych. Dopiero połączenie tych wszystkich elementów przyniosło oczekiwane efekty.
Wypał węglowy nadał dachówkom niejednorodną, rozwibrowaną kolorystykę, pasującą do dachówek pierwotnych. Ręczna produkcja i wierne odtworzenie dachówek na podstawie oryginałów z jednej strony spełniło wymagania konserwatorskie, a z drugiej – stylistyka doskonale wpisała odtworzone dachówki w architekturę obiektu, pasującą do XVI-wiecznego zabytku. Dopełnieniem całości jest bardzo wysoka jakość, wysoka mrozoodporność dachówek na miarę współczesnej technologii. Dowodem tego są rygorystyczne badania w niezależnym laboratorium „DAS KERAMIK INSTITUTE” w Niemczech, gdzie wyniki testów dachówek kilkukrotnie przekraczają normy europejskie. W efekcie producent udziela 40-letniej gwarancji jakości na swoją ceramikę.

Dachówki historyczne (po lewej) karpiówki – odtworzone prototypy (po prawej). FOT.: Tomasz Nieruchalski Heritage Roof Tiles


Efekt końcowy. Zrealizowany projekt renowacyjny i odtworzenie dachówek historycznych na Dom Solny w Lubaniu odbiło się szerokim echem w Polsce i Europie. Wokół realizacji, poza wspominanym na początku skandalem, było wiele rozgłosu i szumu medialnego. Ostatecznie projekt został odebrany bardzo dobrze i pozytywnie, z wysokimi ocenami branży konserwatorskiej i projektowej w Polsce i Europie. Case study z realizacji dachówek na Domu Solnym w Lubaniu na stałe wpisało się w prezentacje, konferencje i szkolenia, zarówno dla architektów, konserwatorów zabytków, jak i wykonawców z branży renowacji zabytków.

XVI-wieczny dach Domu Solnego w Lubaniu – odtworzona karpiówka historyczna. FOT.(4): Tomasz Nieruchalski Heritage Roof Tiles

TOMASZ NIERUCHALSKI
Od ponad 25 lat działa w branży budowlanej. Pasjonat historycznej ceramiki i ekspert w branży renowacji zabytkowych dachów i historycznych dachówek ceramicznych. Współautor i współtwórca książki „900 lat dachówki ceramicznej w Polsce” autorstwa dr Macieja Małachowicza. Od 2016 roku dyrektor sprzedaży i marketingu Fabryki Ceramiki Budowlanej i marki Heritage Roof Tiles Sp z o.o. Zdobywca tytułów Renowator 2019 i 2020 na Europejskim Kongresie Informacji Renowacyjnej w Krakowie. Zarządza działem ceramiki architektonicznej, ręcznie robionej, klasy premium. Prowadzi nadzór nad przebiegiem i realizacją prestiżowych projektów renowacji zabytków i historycznych dachów.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Polecane Artykuły

Back to top button