Azbest. Prace dekarskie związane z jego usuwaniem i zabezpieczeniem

Usuwanie pokryć zawierających azbest wymaga świadomości zagrożeń i znajomości procedur ochronnych. jak bezpiecznie prowadzić takie działania, jakie przepisy obowiązują i jak skutecznie zabezpieczyć miejsce pracy?

Tekst Waldemar Klucha

Wykonawca prac polegających na zabezpieczeniu lub usuwaniu wyrobów zawierających azbest jest zobowiązany do zgłoszenia zamiaru przeprowadzenia tych prac właściwemu organowi nadzoru budowlanego, właściwemu okręgowemu inspektorowi pracy oraz właściwemu państwowemu inspektorowi sanitarnemu, w terminie co najmniej 7 dni przed ich rozpoczęciem. Zgłoszenie to powinno zawierać:

• rodzaj lub nazwę wyrobów zawierających azbest według grup wyrobów określonych w odrębnych przepisach,
• termin rozpoczęcia i planowanego zakończenia prac,
• adres obiektu, urządzenia budowlanego lub instalacji przemysłowej,
• kopię aktualnej oceny stanu wyrobów zawierających azbest,
• określenie liczby pracowników, którzy będą przebywać w kontakcie z azbestem,
• zobowiązanie wykonawcy prac do przedłożenia nowego zgłoszenia w razie zmiany warunków prowadzenia robót.

Plan prac usuwania wyrobów z azbestem

Wykonawca ma obowiązek opracowania przed rozpoczęciem prac szczegółowego planu usuwania wyrobów zawierających azbest. Należy w nim ująć w szczególności:

• identyfikację azbestu w przewidzianych do usunięcia materiałach, na podstawie udokumentowanej informacji od właściciela lub zarządcy obiektu albo też na podstawie badań przeprowadzonych przez laboratorium wyposażone w sprzęt umożliwiający ich prawidłową analizę i zdolne do stosowania odpowiedniej techniki identyfikacyjnej,
• informacje o metodach wykonywania planowanych prac,
• zakres niezbędnych zabezpieczeń pracowników oraz środowiska przed narażeniem na szkodliwość emisji azbestu, w tym problematykę określoną przepisami dotyczącymi planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia,
• ustalenie monitoringu powietrza niezbędnego dla rodzaju wykonywanych prac.

Do planu prac dołącza się informacje dotyczące określenia odpowiednich środków ochrony zbiorowej i indywidualnej, niezbędnych do zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników. Określa się także sposoby wyeliminowania lub ograniczania uwalniania się pyłu azbestu do powietrza. Uwzględnienia wymagają także sposoby informowania pracowników i innych osób, które mogą być narażone na działanie pyłu azbestu, o zasadach postępowania i niezbędnych środkach ochrony.
Wykonawca prac jest zobowiązany do zapoznania pracowników bezpośrednio zatrudnionych przy pracach z wyrobami zawierającymi azbest lub ich przedstawicieli z planem prac, a w szczególności z wymogami dotyczącymi bezpieczeństwa i higieny pracy w czasie ich wykonywania.

Bezpieczne usuwanie wyrobów z azbestem

Wykonawca prac jest zobowiązany do zastosowania odpowiednich środków technicznych ograniczających do minimum emisję azbestu do środowiska.

Jeżeli prace są prowadzone w obiekcie, należy wprowadzić odpowiednie zabezpieczenia przed pyleniem i narażeniem na azbest, obejmujące uszczelnienia otworów okiennych i drzwiowych, a także inne zabezpieczenia przewidziane w planie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia. Pomieszczenia, w których zostały przekroczone dopuszczalne wartości stężeń pyłu azbestowego dla obszaru wykonywania prac powinny zostać odizolowane. W szczególności dotyczy to izolowania pomieszczeń podczas prowadzenia prac z wyrobami zawierającymi krokidolit. Ponadto pył azbestowy powinien być codziennie usuwany ze strefy prac przy zastosowaniu podciśnieniowego sprzętu odkurzającego lub metodą czyszczenia na mokro.

Istnieje obowiązek stosowania zespołu szczelnych pomieszczeń, w których następuje oczyszczenie pracowników z pyłu azbestu (komora dekontaminacyjna) przy usuwaniu pyłu azbestowego przekraczającego dopuszczalne wartości stężeń.

Prace związane z usuwaniem wyrobów zawierających azbest prowadzi się w sposób uniemożliwiający emisję azbestu do środowiska oraz powodujący zminimalizowanie pylenia. W tym celu stosuje się:

1. nawilżanie wodą wyrobów zawierających azbest przed ich usuwaniem lub demontażem i utrzymywanie ich w stanie wilgotnym przez cały czas pracy,
2. demontaż całych wyrobów (płyt, rur, kształtek) bez jakiegokolwiek uszkadzania, tam gdzie jest to technicznie możliwe,
3. odspajanie materiałów trwale związanych z podłożem przy stosowaniu wyłącznie narzędzi ręcznych lub wolnoobrotowych, wyposażonych w miejscowe instalacje odciągające powietrze,
4. prowadzenie kontrolnego monitoringu powietrza w razie stwierdzenia występowania przekroczeń najwyższych dopuszczalnych stężeń pyłu azbestu w środowisku pracy, w miejscach prowadzonych prac,
5. codzienne zabezpieczanie zdemontowanych wyrobów i odpadów zawierających azbest oraz ich magazynowanie w wyznaczonym i zabezpieczonym miejscu.

Zabrania się:

• obróbki materiałów zawierających azbest przy użyciu wysokoobrotowych urządzeń mechanicznych (tarcze ścierne, piły, wiertarki),
• zbędnego niszczenia materiałów azbestowych (kruszenie ich, miażdżenie),
• wleczenia po podłożu,
• zamiatania miotłą miejsc wykonywania robót;
• zrzucania zdemontowanych wyrobów zawierających azbest z wysokości (na przykład z rusztowań na podłoże).

Wygrodzenie i oznakowanie terenu prac

Teren prac powinien być wygrodzony z zachowaniem bezpiecznej odległości od traktów komunikacyjnych dla osób pieszych (nie mniejszej niż 1 m).

W strefie wykonywania prac należy umieścić w widocznym miejscu tablice informacyjne o treści: Uwaga! Zagrożenie azbestem. Gdy prace dotyczą wyrobów zawierających krokidolit, to treść tablic informacyjnych powinna wskazywać: Uwaga! Zagrożenie azbestem – krokidolitem.

Pomieszczenia w zakładzie lub warsztacie zamkniętym, w którym jest prowadzona działalność w kontakcie z wyrobami zawierającymi azbest, powinny zostać oznakowane, a także powinna zostać tam umieszczona w widocznym miejscu instrukcja bezpiecznego postępowania i ochrony przed narażeniem na pył azbestowy.

Wymagania szczególne

Usuwanie wyrobów zawierających azbest o gęstości objętościowej mniejszej niż 1000 kg/m³ lub zawierających krokidolit powinno odbywać się pod stałym nadzorem technicznym prawidłowości wykonywania prac ze strony wykonawcy robót oraz przy zachowaniu określonych w planie prac warunków ochrony pracowników i środowiska. Prawidłowość prowadzenia prac polegających na usuwaniu takich wyrobów potwierdza się wynikiem badania jakości powietrza przeprowadzonego przez akredytowane
laboratorium.

Składowanie oraz transport wyrobów i odpadów zawierających azbest

Do transportu wyrobów i odpadów zawierających azbest stosuje się przepisy o przewozie towarów niebezpiecznych. Gdy te przepisy nie ustalają dla tych odpadów szczególnych warunków przewozowych, ich transport należy wykonać w sposób uniemożliwiający emisję azbestu do środowiska. Zapewnić to można przez:

• szczelne opakowanie w folię polietylenową o grubości nie mniejszej niż 0,2 mm wyrobów i odpadów o gęstości objętościowej równej lub większej niż 1000 kg/m³,
• zestalenie przy użyciu cementu, a następnie po utwardzeniu szczelne opakowanie w folię polietylenową o grubości nie mniejszej niż 0,2 mm odpadów zawierających azbest o gęstości objętościowej mniejszej niż 1000 kg/m³;
• szczelne opakowanie odpadów pozostających w kontakcie z azbestem i zakwalifikowanych jako odpady o gęstości objętościowej mniejszej niż 1000 kg/m³ w worki z folii polietylenowej o grubości nie mniejszej niż 0,2 mm, a następnie umieszczenie w opakowaniu zbiorczym z folii polietylenowej i szczelne zamknięcie,
• utrzymywanie w stanie wilgotnym odpadów zawierających azbest w trakcie ich przygotowywania do transportu,
• oznakowanie opakowań odpadów,
• magazynowanie przygotowanych do transportu opakowań w osobnych miejscach zabezpieczonych przed dostępem osób niepowołanych.

Przed załadowaniem przygotowanych odpadów zawierających azbest środek transportu powinien być oczyszczony z elementów umożliwiających uszkodzenie opakowań w trakcie transportu. Ładunek odpadów należy umocować, aby w trakcie transportu nie był narażony na wstrząsy, przewracanie lub wypadnięcie z pojazdu.

Środki ochrony indywidualnej i odzież ochronna

Środki ochrony indywidualnej muszą spełniać wymagania dotyczące oceny zgodności. Przy pracach stwarzających narażenie na działanie pyłu azbestu pracodawca zapewnia stosowanie odpowiedniej do rodzaju oraz poziomu narażenia odzieży i obuwia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej (w tym odzieży ochronnej i środków ochrony układu oddechowego).

Należy zaznaczyć, że środki ochrony układu oddechowego mogą być stosowane jedynie jako rozwiązanie uzupełniające lub awaryjne. Nie mogą one zastępować technicznych środków ograniczających narażenie pracowników na działanie pyłu azbestu. Jednocześnie pracodawca jest obowiązany wymieniać środki ochrony układu oddechowego jednorazowego użytku po każdej zmianie roboczej lub gdy opory oddychania w wyniku ich zanieczyszczenia odczuwalnie wzrosną.

Niedopuszczalne jest zdejmowanie środków ochrony układu oddechowego w strefie zanieczyszczonej pyłem azbestu. Wszelkich zmian elementów filtrujących należy dokonywać po wyjściu z tej strefy. Przy pracach w narażeniu na pyły azbestu należy stosować maski oraz półmaski klasy P2 (gdy stężenie pyłu nie przekracza 9xNDS) lub P3 (gdy stężenie pyłu nie przekracza 20xNDS).

Odzież stosowana podczas prac powinna być wykonana z materiału uniemożliwiającego przenikanie pyłu azbestu oraz umożliwiającego łatwe czyszczenie. Rękawy w nadgarstkach i nogawki spodni w kostkach powinny szczelnie przylegać do ciała. W warunkach narażenia na pyły azbestu należy stosować odzież chroniącą przed pyłami – odzież pyłoszczelną typu 5.

Po zakończeniu pracy w warunkach narażenia na działanie pyłu azbestu odzież i obuwie robocze oraz środki ochrony indywidualnej wielokrotnego użytku należy oczyścić z pyłu azbestu wysoko skutecznymi urządzeniami filtracyjno-wentylacyjnymi lub na mokro w sposób uniemożliwiający uwalnianie się pyłu do środowiska pracy i do środowiska naturalnego. Należy je przechowywać wyłącznie w wyznaczonym miejscu, w sposób wykluczający kontakt z własną odzieżą pracowników.

Jeżeli odzież zanieczyszczona pyłem azbestu jest przeznaczona do prania, powinna być pakowana i oznakowana w sposób wskazujący na zanieczyszczenie azbestem.

Kombinezony jednorazowe po zdjęciu należy zwijać do wewnątrz, aby zatrzymać pozostałości pyłu azbestu.

Szkolenie w zakresie bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest

Pracownicy zatrudnieni przy pracach związanych z zabezpieczaniem i usuwaniem wyrobów zawierających azbest przed dopuszczeniem do ich wykonywania powinni ukończyć szkolenie w zakresie bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest. Może być ono realizowane podczas szkoleń wstępnych i okresowych z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Program szkolenia w zakresie bezpiecznego użytkowania wyrobów zawierających azbest, powinien zapewnić wystarczające informacje dotyczące:

1. potencjalnego zagrożenia zdrowia wynikającego z narażenia na działanie pyłu azbestu,
2. dopuszczalnych i faktycznych stężeń pyłu azbestu w środowisku pracy oraz potrzeby monitorowania zanieczyszczeń powietrza,
3. przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie niezbędnym do organizowania i wykonywania pracy na określonym stanowisku oraz związanych z tym stanowiskiem obowiązków i odpowiedzialności w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy,
4. organizowania i wykonywania pracy w sposób bezpieczny dla siebie i innych osób, w tym:
   • środków ostrożności związanych ze stosowaniem odzieży i obuwia roboczego oraz środków ochrony indywidualnej;
   • specjalnych środków ostrożności minimalizujących narażenie na działanie pyłu azbestu;
   • zachowania przy wykonywaniu pracy wymagań higienicznych, w tym powstrzymywania się od palenia tytoniu w miejscu pracy;
5. postępowania w sytuacjach awaryjnych, a także udzielania pierwszej pomocy osobom, które uległy wypadkom.

Badania profilaktyczne

Pracownicy zatrudnieni przy zabezpieczaniu, usuwaniu, transporcie i składowaniu wyrobów zawierających azbest objęci są profilaktycznymi badaniami lekarskimi na zasadach ogólnych, określonych w przepisach Kodeksu pracy.

Osoby przyjmowane do pracy podlegają wstępnym badaniom lekarskim. Badania wstępne są podstawą prawidłowego doboru zdrowotnego pracowników do zatrudnienia w narażeniu na pyły azbestu. Celem tych badań powinno być między innymi wykrycie nieprawidłowości w pracy układu oddechowego, które stanowiłyby przeciwwskazania do pracy w narażeniu na pyły azbestu (na przykład zmiany pyliczne, choroby układu oddechowego, zmiany i zgrubienia opłucnej, palenie papierosów). W zakres badań powinna wchodzić między innymi spirometria (pomiar objętości i pojemności płuc, przepływów powietrza), rtg klatki piersiowej. Ponadto pracownik podlega również badaniom okresowym, w terminach określonych przez lekarza przeprowadzającego badania profilaktyczne.

Pozostałe wymagania podczas wykonywania prac w narażeniu na pył azbestu

Podczas prac, w trakcie których może nastąpić narażenie na pył azbestu należy zapewnić odpowiedni sprzęt techniczny i inne materiały. Pracodawca zapewnia, aby przy takich pracach maszyny, sprzęt i stosowane metody pracy eliminowały lub ograniczały do minimum powstawanie pyłu azbestu, a szczególnie jego emisję do środowiska pracy lub środowiska naturalnego. Maszyny i inne stosowane urządzenia powinny być wyposażone w instalacje odciągów miejscowych zaopatrzone w wysoko efektywne filtry.

Stanowiska pracy, drogi komunikacyjne oraz maszyny i urządzenia należy czyścić pod koniec każdej zmiany roboczej. Czynności te powinny być wykonywane z maksymalną starannością, z wykorzystaniem podciśnieniowego sprzętu filtracyjno-wentylacyjnego zaopatrzonego w wysoko skuteczne filtry lub metodą czyszczenia na mokro. Pył azbestu gromadzony w elementach filtracyjnych sprzętu należy regularnie usuwać z zachowaniem niezbędnych środków ostrożności, stosując odpowiednio dobrane środki ochrony indywidualnej.

Filtry włókninowe należy wymieniać zgodnie z instrukcją użytkowania sprzętu. Zużyte filtry należy usuwać, pakując je do szczelnych worków i postępując z nimi tak, jak z innymi odpadami zawierającymi azbest. Regenerowanie filtrów jest niedopuszczalne. Worki do gromadzenia pyłu azbestu, zamontowane w urządzeniach odpylających, powinny być przeznaczone do jednorazowego użytku.

Niedopuszczalne jest ręczne zamiatanie na sucho albo czyszczenie pomieszczeń oraz środków i narzędzi pracy przy użyciu sprężonego powietrza. W miejscach wykonywania prac, w których występuje narażenie na działanie pyłu azbestu, niedopuszczalne jest spożywanie posiłków, picie napojów, palenie tytoniu, przechowywanie rzeczy osobistych oraz przebywanie bez uzasadnionej potrzeby.

Oznakowanie informujące o występowaniu azbestu

Oznakowanie wyrobów, odpadów i opakowań zawierających azbest lub wyroby zawierające azbest, a także miejsc ich występowania należy zapewnić zgodnie z obowiązującym wzorem.

---

Waldemar Klucha
Magister inżynier budownictwa lądowego. Nadinspektor pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w Łodzi; od 24 lat zajmuje się kontrolą prac budowlanych pod kątem BHP.